भिजिट नेपाल, देवभूमि नेपाल, तीर्थ कूटनीति, होमस्टे विस्तार, अन्तर्राष्ट्रिय उडान वृद्धि र हरित पर्यटनलाई पर्यटन पुनर्जागरणको आधार मान्न सकिन्छ । नीति तथा कार्यक्रममा भएका यी विषय बजेटमा कसरी सम्बोधन हुन्छ त्यो हेर्न बाँकी छ ।
नेपाल सरकारले आर्थिक वर्ष २०८३/८४ को नीति तथा कार्यक्रममा पर्यटनलाई राष्ट्रिय समृद्धिको प्रमुख माध्यमका रूपमा अघि सारेको छ।सरकारले ‘भिजिट नेपाल २०८५’ मनाउने घोषणा गर्दै आगामी आर्थिक वर्षलाई पूर्वतयारीको वर्षका रूपमा लिएको छ।
पर्यटन पुनरुत्थानसँगै होटल संख्या १८२ बाट २१४ पुगेको र कुल शय्या संख्या ५४ हजारभन्दा बढीबाट ६२ हजारभन्दा बढी पुगेको छ।
नेपालको पर्यटन क्षेत्र राष्ट्रिय अर्थतन्त्रको एक महत्वपूर्ण आधार स्तम्भका रूपमा विकसित हुँदै गएको छ । विदेशी मुद्रा आर्जन, रोजगारी सिर्जना, स्थानीय उत्पादनको प्रवर्द्धन, सांस्कृतिक संरक्षण तथा अन्तर्राष्ट्रिय पहिचान निर्माणमा पर्यटन क्षेत्रको भूमिका उल्लेखनीय रहेको छ । कोभिड १९ महामारीपछि विश्व पर्यटन उद्योग पुन: उत्थानको चरणमा प्रवेश गरिरहेको अवस्थामा नेपाल सरकारले सार्वजनिक गरेको आर्थिक वर्ष २०८३/८४ को नीति तथा कार्यक्रमले पर्यटनलाई राष्ट्रिय समृद्धिको प्रमुख माध्यमका रूपमा अगाडि सारेको छ । सरकारले ‘भिजिट नेपाल २०८५’ मनाउने घोषणा गर्दै आगामी आर्थिक वर्षलाई त्यसको पूर्वतयारीको वर्षका रूपमा लिएको छ । यसले पर्यटन दशक (२०२३/२०३२) को लक्ष्य प्राप्तिका लागि दीर्घकालीन रणनीति, पूर्वाधार विकास, डिजिटल रूपान्तरण र दिगो पर्यटन अभ्यासलाई प्राथमिकतामा राखेको स्पष्ट देखिन्छ ।
नेपाल भौगोलिक, सांस्कृतिक र जैविक विविधताले सम्पन्न देश हो । समुद्री सतहबाट करिब ७० मिटर उचाइको झापाको कचनादेखि विश्वकै सर्वोच्च शिखर सगरमाथा (८,८४८.८६ मिटर) सम्मको उचाइगत विविधता एउटै देशभित्र अनुभव गर्न सकिने दुर्लभ विशेषता नेपालसँग छ । यही विविधताले नेपाललाई विश्व पर्यटन बजारमा विशेष गन्तव्यका रूपमा स्थापित गरेको छ ।
हिमाल, पहाड, तराई, वनजंगल, नदी, ताल, धार्मिक सम्पदा, जातीय संस्कृति तथा परम्परागत जीवनशैलीले नेपाललाई बहुआयामिक पर्यटनको सम्भावनायुक्त मुलुक बनाएको छ ।
संयुक्त राष्ट्र विश्व पर्यटन संगठन (UNWTO) ले पर्यटनलाई मनोरञ्जन, व्यवसाय वा अन्य उद्देश्यका लागि आफ्नो सामान्य बसोबास क्षेत्रभन्दा बाहिर एक वर्षभन्दा कम समयका लागि गरिने यात्रा र बसोबासका गतिविधिका रूपमा परिभाषित गरेको छ । विश्वव्यापी रूपमा पर्यटन क्षेत्रले करिब १० प्रतिशत रोजगारी सिर्जना गर्ने गरेको छ ।
साथै, दिगो विकास लक्ष्य (SDGs) प्राप्तिमा पर्यटनको महत्वपूर्ण योगदान रहेको स्वीकार गरिएको छ । नेपालमा पनि पर्यटन क्षेत्रले प्रत्यक्ष तथा अप्रत्यक्ष रूपमा लाखौं मानिसलाई रोजगारी प्रदान गरिरहेको छ । होटल, रेस्टुरेन्ट, ट्राभल तथा ट्रेकिङ एजेन्सी, यातायात, गाइड, हस्तकला, कृषि उत्पादन, स्थानीय बजार तथा सांस्कृतिक कार्यक्रम सबै पर्यटनसँग प्रत्यक्ष रूपमा जोडिएका छन् । पर्यटकले खर्च गर्ने रकम बहुगुणक प्रभाव मार्फत सम्पूर्ण अर्थतन्त्रमा प्रवाह हुन्छ ।
सन् २०१९ मा करिब ११ लाखभन्दा बढी पर्यटक आगमन भएको नेपालमा सन् २०२० मा यो संख्या घटेर २ लाख ३० हजारमा सीमित भयो । सन् २०२१ मा झनै घटेर १ लाख ५० हजार पुगेको थियो । तर, त्यसपछि पर्यटन क्षेत्र क्रमश: पुनरुत्थानतर्फ अघि बढिरहेको छ । सन् २०२२ मा ६ लाख १४ हजार, सन् २०२३ मा १० लाख १४ हजार, सन् २०२४ मा ११ लाख ४७ हजार र सन् २०२५ मा करिब ११ लाख ५८ हजार पर्यटक नेपाल भ्रमणमा आएका छन् । पर्यटन पुनरुत्थानसँगै होटल, ट्राभल एजेन्सी तथा पर्यटन पूर्वाधारमा पनि वृद्धि देखिएको छ ।
सन् २०२४ मा १८२ वटा तारा स्तरीय होटल रहेकोमा २०२५ मा त्यो संख्या २१४ पुगेको छ । कुल होटल शय्या संख्या ५४ हजारभन्दा बढीबाट ६२ हजारभन्दा बढी पुगेको छ । यसले निजी क्षेत्रको लगानी र पर्यटनप्रतिको विश्वास पुन: बढ्दै गएको संकेत गर्दछ ।
आर्थिक वर्ष २०८३/८४ को नीति तथा कार्यक्रममा पर्यटन क्षेत्रलाई उत्पादक उद्योगका रूपमा मान्यता दिने विषय विशेष महत्वपूर्ण छ । यसले पर्यटन व्यवसायलाई उद्योगसरह सुविधा, लगानी प्रोत्साहन तथा कर नीतिमा सहजता प्रदान गर्न सक्ने अपेक्षा गरिएको छ ।
सरकारले ‘देवभूमि नेपाल’ अभियान सञ्चालन गर्ने घोषणा गरेको छ । यस अभियान अन्तर्गत पशुपतिनाथ, मुक्तिनाथ, लुम्बिनी, जनकपुर, हलेसी, गोसाइँकुण्ड, पाथीभरा लगायत धार्मिक तथा सांस्कृतिक गन्तव्यहरूको पूर्वाधार विकास अपरिहार्य छ । धार्मिक पर्यटन नेपालका लागि अत्यन्त सम्भावनायुक्त क्षेत्र हो । भारत, श्रीलंका, थाइल्याण्ड, म्यानमार, भुटान तथा अन्य बौद्ध र हिन्दु धर्मावलम्बी देशका पर्यटक आकर्षित गर्न सकिने ठूलो सम्भावना नेपालसँग छ । त्यसैले तीर्थ कूटनीति अवलम्बन गर्दै धार्मिक क्षेत्र प्रवर्द्धन गर्ने सरकारको नीतिलाई सकारात्मक रुपमा लिन सकिन्छ ।
त्यस्तै, सरकारले डिजिटल सेवामा जोड दिएको छ । पर्यटक भिसा, ट्राभल अनुमति, बुकिङ तथा अन्य सेवाहरूलाई पूर्ण रूपमा अनलाइन प्रणालीमा लैजाने योजना पर्यटन क्षेत्रको आधुनिकीकरणका लागि महत्वपूर्ण कदम हो । डिजिटल प्रवर्द्धन, अनलाइन भुक्तानी प्रणाली, स्मार्ट पर्यटन सूचना केन्द्र तथा डिजिटल मार्केटिङले नेपाललाई अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा प्रतिस्पर्धी बनाउन सहयोग पुर्याउनेछ ।
हवाई सेवाको विस्तार अर्को महत्वपूर्ण प्राथमिकता हो । त्रिभुवन अन्तर्राष्ट्रिय विमानस्थलको सेवा सुधारसँगै गौतम बुद्ध अन्तर्राष्ट्रिय विमानस्थल र पोखरा अन्तर्राष्ट्रिय विमानस्थलबाट अन्तर्राष्ट्रिय उडान विस्तार गर्ने योजना सकारात्मक मानिन्छ । नेपालमा पर्यटक आगमन वृद्धि गर्न अन्तर्राष्ट्रिय हवाई पहुँच अत्यन्त आवश्यक छ । हालसम्म पर्याप्त अन्तर्राष्ट्रिय उडान सञ्चालन हुन नसक्दा नयाँ विमानस्थलहरूको पूर्ण उपयोग हुन सकेको छैन ।
नीतिगत स्पष्टता, दिगो लगानी, डिजिटल रूपान्तरण, हरित पर्यटन र स्थानीय सहभागितालाई प्रभावकारी रूपमा कार्यान्वयन गर्न सकियो भने नेपालको पर्यटन क्षेत्र आर्थिक वृद्धिदर, रोजगारी सिर्जना, विदेशी मुद्रा आर्जन तथा राष्ट्रिय पहिचान निर्माणको प्रमुख आधार बन्ने निश्चित देखिन्छ
ग्रामीण पर्यटन र होमस्टे कार्यक्रमलाई पनि सरकारले विशेष प्राथमिकतामा राखेको छ । नेपाल होमस्टे ब्रान्ड अन्तर्गत ५,००० नयाँ होमस्टेहरूलाई अनलाइन बुकिङ प्लेटफर्मसँग आबद्ध गर्ने योजना स्थानीय समुदायको आय वृद्धि र ग्रामीण अर्थतन्त्र सुदृढीकरणका लागि महत्वपूर्ण हुन सक्छ । यसले ग्रामीण क्षेत्रमा रोजगारी सिर्जना गर्नुका साथै स्थानीय संस्कृति, परम्परा र खानाको संरक्षणमा योगदान पुर्याउनेछ ।
नेपाल साहसिक पर्यटनका लागि विश्वप्रसिद्ध गन्तव्य हो । सगरमाथा, अन्नपूर्ण, मनास्लु, लाङटाङ लगायतका हिमाली क्षेत्रहरू ट्रेकिङ र पर्वतारोहणका लागि विश्वभर चर्चित छन् । ‘क्लिन हिमालय सेफ क्लाम्बिङ’ अभियान अन्तर्गत नयाँ हिमालहरू आरोहणका लागि खुला गर्ने, ट्रेकिङ मार्ग सुधार गर्ने तथा फोहोर व्यवस्थापनलाई प्राथमिकता दिने योजना वातावरणीय दिगोपनका दृष्टिले महत्वपूर्ण छ ।
नेपालमा करिब ४४.७४ प्रतिशत भूभाग वन क्षेत्रले ओगटेको छ भने १५ वटा राष्ट्रिय निकुञ्ज तथा संरक्षित क्षेत्र छन् । जैविक विविधता, वन्यजन्तु तथा हिमाली पारिस्थितिकी प्रणाली संरक्षण गर्दै पर्यटन विकास गर्नु आजको आवश्यकता हो । इको टुरिज्म, वन्यजन्तु पर्यटन तथा सामुदायिक संरक्षण कार्यक्रमलाई पर्यटनसँग जोड्न सके दिगो विकासको आधार निर्माण गर्न सकिन्छ ।
सरकारले ‘लाइभ म्युजियम’ अवधारणा लागू गर्ने योजना पनि ल्याएको छ । यसले स्थानीय समुदाय, विशेषगरी सिमान्तकृत वर्ग र आदिवासी समुदायलाई पर्यटनसँग प्रत्यक्ष जोड्ने लक्ष्य राखेको छ । स्थानीय संस्कृति, कला, जीवनशैली तथा परम्परालाई जीवित संग्रहालयका रूपमा प्रस्तुत गरी पर्यटनमार्फत आय आर्जन गर्ने यो अवधारणा नेपालका लागि निकै उपयुक्त देखिन्छ ।
कर्णाली, सुदूरपश्चिम, मधेश तथा कोशी प्रदेशमा नयाँ गन्तव्यको पहिचान र प्रवर्द्धन गर्ने नीति पनि सन्तुलित क्षेत्रीय विकासका लागि आवश्यक छ ।
हाल नेपालको पर्यटन मुख्यत: काठमाडौं, पोखरा, चितवन र सगरमाथा क्षेत्रमा केन्द्रित छ । नयाँ गन्तव्यको विकासले पर्यटकको बसाइ अवधि बढाउनुका साथै स्थानीय स्तरमा आर्थिक अवसर सिर्जना गर्न सक्ने भएकाले सरकारले यसमा विशेष ध्यान पुर्याउनुपर्ने देखिन्छ ।
विश्व पर्यटन बजारमा प्रतिस्पर्धा तीव्र बन्दै गएको छ । फ्रान्स, स्पेन, अमेरिका, टर्की, इटाली तथा दुबईजस्ता गन्तव्यहरूले गुणस्तरीय सेवा, पूर्वाधार र ब्रान्डिङमार्फत ठूलो सफलता हासिल गरेका छन् । नेपालले पनि आफ्नो विशिष्ट पहिचानलाई अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा प्रभावकारी रूपमा प्रस्तुत गर्न आवश्यक छ ।
नेपालको पर्यटन क्षेत्रको अर्को महत्वपूर्ण चुनौती भनेको नीतिगत कार्यान्वयन, राजनीतिक स्थायित्व र संस्थागत समन्वय हो । नीति राम्रो भए पनि कार्यान्वयन प्रभावकारी नभए अपेक्षित परिणाम प्राप्त गर्न कठिन हुन्छ । सार्वजनिक–निजी साझेदारी, लगानीमैत्री वातावरण, दक्ष जनशक्ति विकास तथा पारदर्शी प्रशासन पर्यटन विकासका आधारभूत आवश्यकता हुन् ।
पर्यटकको औसत बसाइ अवधि करिब १३ दिन रहेको छ, जुन नेपालको अर्थतन्त्रका लागि सकारात्मक पक्ष हो । यदि पर्यटकको बसाइ अवधि र खर्च बढाउन सकियो भने पर्यटनबाट हुने आर्थिक लाभ उल्लेखनीय रूपमा वृद्धि हुन सक्छ । त्यसका लागि गुणस्तरीय सेवा, नयाँ अनुभव, सांस्कृतिक गतिविधि, ग्रामीण पर्यटन तथा साहसिक पर्यटनलाई थप व्यवस्थित बनाउन आवश्यक छ ।
अन्तत:, २०८३/८४ को पर्यटन नीति तथा कार्यक्रमले नेपालको पर्यटन क्षेत्रलाई पुनरुत्थान, दिगोपन र राष्ट्रिय समृद्धितर्फ अघि बढाउने महत्वपूर्ण आधार प्रस्तुत गरेको छ । नीति तथा कार्यक्रम बजेटमा कसरी सम्बोधन हुन्छ त्यो हेर्न बाँकी छ । यद्यपि पर्यटन प्रवर्द्धनका लगि भिजिट नेपाल २०८५ लाई सफल बनाउन सरकार, निजी क्षेत्र, स्थानीय समुदाय तथा अन्तर्राष्ट्रिय साझेदारबीच प्रभावकारी सहकार्य आवश्यक छ ।
यदि नीतिगत स्पष्टता, दिगो लगानी, डिजिटल रूपान्तरण, हरित पर्यटन र स्थानीय सहभागितालाई प्रभावकारी रूपमा कार्यान्वयन गर्न सकियो भने नेपालको पर्यटन क्षेत्र आर्थिक वृद्धिदर, रोजगारी सिर्जना, विदेशी मुद्रा आर्जन तथा राष्ट्रिय पहिचान निर्माणको प्रमुख आधार बन्ने निश्चित देखिन्छ ।
सहदेव धमला (बिमल) पर्यटन व्यवसायी हुन् ।
